CHƯƠNG  II: PHÁT TRIỂN CON NGƯỜI TRONG THỜI ĐẠI CHÚNG TA

 

21.       Đức Giáo Hoàng Phaolô VI có cái nh́n rất rơ ràng về phát triển. Với thuật ngữ “phát triển”, ngài muốn cho chúng ta thấy mục đích trước tiên là giúp các dân tộc chiến thắng nghèo đói, khổ ải, những bệnh truyền nhiễm và t́nh trạng mù chữ. Từ quan điểm kinh tế, điều này có nghĩa là sự tham gia tích cực của các dân tộc vào đời sống kinh tế quốc tế với những điều kiện b́nh đẳng; từ quan điểm xă hội, điều này có nghĩa là các dân tộc tiến đến chỗ trở thành những xă hội có giáo dục được ghi dấu bằng t́nh liên đới; từ quan điểm chính trị, điều này có nghĩa là sự củng cố những chế độ dân chủ có khả năng bảo đảm tự do và ḥa b́nh. Sau bấy nhiêu năm, chúng tôi thực sự lo lắng khi thấy các cơn khủng hoảng cứ gia tăng tiếp nối trong thời đại chúng ta cũng như hậu quả của chúng; chúng tôi tự hỏi, những sự mong chờ của Đức Giáo Hoàng Phaolô đă được thỏa măn đến mức độ nào dựa theo mẫu phát triển được áp dụng trong những thập niên cuối cùng này. Do đó, chúng ta nhận ra rằng Giáo hội có lư khi âu lo về khả năng của một xă hội thuần kỹ thuật, tự đặt  cho ḿnh mục đích thực tế và những phương tiện sử dụng trong tầm tay. Lợi nhuận cũng hữu ích nếu được xem là phương tiện hướng đến mục đích, và mục đích ấy đem lại ư nghĩa  cho việc sản xuất cũng như sử dụng. Một khi lợi nhuận trở thành mục tiêu duy nhất, nếu lợi nhuận được làm ra bằng những phương thế không thích hợp và không nhắm đến công ích như mục đích tối hậu, th́ lợi nhuận có nguy cơ hủy diệt sự giàu có và tạo ra nghèo đói. Sự phát triển kinh tế được Đức Giáo Hoàng Phaolô VI nhắm đến phải sản sinh một sự tăng trưởng thực sự dành cho mọi người và tồn tại cụ thể. Thực sự là đă có sự tăng trưởng và sự tăng trưởng đó đă là và sẽ là một yếu tố tích cực để giải thoát cả tỷ con người khỏi khổ ải và cuối cùng sẽ đem lại cho nhiều đất nước khả năng trở thành những đối tác hữu hiệu trong lănh vực chính trị quốc tế. Dù vậy, phải nh́n nhận rằng sự tăng trưởng kinh tế như thế đă và vẫn bị đe doạ v́ những xáo trộn và những vấn đề bi thảm, và c̣n nổi cộm hơn nữa trong hoàn cảnh khủng hoảng hiện tại. Cơn khủng hoảng này buộc chúng ta phải đứng trước những quyết định liên hệ chặt chẽ với vận mệnh con người, vận mệnh này không thể tách ra khỏi bản chất của con người được. Những sức mạnh kỹ thuật được áp dụng, những mối tương tác mang tính toàn cầu, những hậu quả tai hại  trên nền kinh tế thật sự của một hoạt  động tài chính bị áp dụng sai lệch và hơn nữa, một số đông làn sóng di tản, thường bị khơi dậy do một vài hoàn cảnh đặc thù rồi không được quan tâm đúng mức, sự khai thác cách độc đoán các tài nguyên – tất cả những điều này bắt chúng ta phải suy nghĩ về những mức độ cần thiết để giải quyết những vấn đề không những mới so với thời của Đức Giáo Hoàng Phaolô VI, nhưng c̣n có ảnh hưởng quyết định đến thiện ích hiện tại và tương lai của nhân loại. Những khía cạnh khác nhau của cơn khủng hoảng, những cách giải quyết, cũng như  bất cứ sự phát triển mới mẻ nào trong tương lai, đều liên kết với nhau nhiều hơn, lệ thuộc vào nhau, đ̣i buộc những cố  gắng mới để nhận định cách tổng thể và một tổng hợp mới về nhân bản. Tính phức tạp và tầm quan trọng của cuộc khủng hoảng kinh tế hiện tại gây âu lo cho chúng ta, nhưng chúng ta phải chọn thái độ thực tế khi đón nhận những trách nhiệm mới mẻ với niềm tin tưởng và hy vọng, với những trách nhiệm này chúng ta phải nh́n thấy viễn ảnh một thế giới đang cần có một cuộc canh tân văn hóa sâu xa và việc tái khám phá những giá trị nền tảng, dựa vào đó có thể xây dựng một tương lai tốt đẹp hơn. Cuộc khủng hoảng đ̣i buộc chúng ta phải vạch một con đường mới, đưa ra những lề luật mới và t́m những h́nh thức mới để dấn thân, định hướng trên những kinh nghiệm tích cực và loại bỏ những kinh nghiệm tiêu cực. Do đó, khủng hoảng trở thành cơ may để phân định, định h́nh cho một nhăn quan mới về tương lai. Trong nhăn quan tin tưởng hơn là do dự này, thật là thích hợp khi bàn đến các khó khăn hiện tại.

 

22.       Bức tranh phát triển ngày nay có nhiều lớp chồng chéo lên nhau. Những động lực và các nguyên nhân của chậm tiến cũng như việc phát triển cũng rất đa dạng, công và tội cũng như thế. Sự kiện này thúc đẩy chúng ta phải thoát ra khỏi các ư thức hệ thường đơn giản hóa thực tế cách giả tạo. Sự kiện đó cũng đưa ta đến chỗ phải xem xét cách khách quan chiều kích nhân bản của các vấn đề. Làn ranh phân định giữa các nước giàu nghèo không c̣n rơ rệt như thời thông điệp Populorum progressio, như Đức Giáo Hoàng Gioan-Phaolô II đă chỉ cho thấy [55]. Sự giàu có trong thế giới gia tăng ở mức độ rất cao, nhưng những sự bất b́nh đẳng cũng gia tăng lớn lao.  Trong các nước giàu, nhiều thành phần xă hội  mới đang sa sút, từ đó nẩy sinh các h́nh thức mới của nghèo khổ. Trong những vùng nghèo hơn, một số nhóm được hưởng sự phát triển cao độ,  tiêu thụ và phung phí, đối nghịch một cách không thể chấp nhận được với những hoàn cảnh thường xuyên đầy đau khổ phi nhân. T́nh trạng “cớ vấp phạm của bất công vẫn đang kêu gào” [56]. Tiếc thay, tham nhũng và bất tuân luật pháp vẫn tồn tại trong lối sống của những người đại diện kinh tế và chính trị trong những nước giàu cũ cũng như mới, cũng như trong những nước nghèo. Đôi khi những công ty đa quốc gia hay những nhóm sản xuất địa phương không tôn trọng quyền lợi nhân bản của những người lao động. Những sự trợ giúp quốc tế thường làm sai lệch mục đích v́ những hành động thiếu trách nhiệm trong giới người cho cũng như những người nhận. Trên b́nh diện những nguyên nhân phi vật chất hay văn hóa của việc phát triển hay chậm phát triển, chúng ta cũng có thể nhận thấy những chuỗi trách nhiệm như thế. Có những h́nh thức bảo vệ kiến thức của những nước giàu qua việc áp dụng chặt chẽ quyền sở hữu tri thức, đặc biệt trong lănh vực y tế. Đồng thời trong vài nước nghèo cũng có những mẫu văn hóa và luật lệ xă hội  làm chậm tiến tŕnh phát triển.

 

23.       Ngày nay, dù không vững chắc và không thuần nhất, nhiều vùng trên trái đất đă phát triển và bước vào ṿng những quyền lực mạnh mẽ, giữ một vai tṛ quan trọng trong tương lai. Dù vậy, phải nhấn mạnh rằng, nếu chỉ phát triển về mặt kinh tế và kỹ thuật th́ không đủ. Sự phát triển cần phải đích thực và toàn diện. Việc bước ra khỏi t́nh trạng chậm phát triển về mặt kinh tế, dù tự nó là một sự kiện tích cực, sẽ không giải quyết được những vấn đề phức tạp liên quan đến sự tiến bộ của con người: không những không giải quyết được trong những đất nước được hưởng trực tiếp những thành quả tiên tiến, mà cũng không đối với những nước c̣n nghèo đói, những nước phải đau khổ không những dưới những h́nh thức bóc lột trong quá khứ, nhưng c̣n dưới những hậu quả tiêu cực của một sự phát triển trệch hướng và bất b́nh đẳng. 

Sau sự sụp đổ những hệ thống kinh tế và chính trị của những nước cộng sản Đông Âu và chấm dứt điều thường được gọi là “những khối chống đối”, người ta cần có một suy tư mới mang tính toàn cầu về phát triển. Đó là điều Đức Giáo Hoàng Gioan-Phaolô II yêu cầu vào năm 1987; ngài đă cho thấy sự hiện hữu “những khối” này như  một trong những nguyên nhân chính làm chậm phát triển [57] v́ chính trị đă rút ruột tài nguyên kinh tế và văn hóa, và ư thức hệ bóp chết tự do. Vào năm 1991, sau những biến cố của năm 1989 khi các khối chấm dứt, ngài đ̣i hỏi một chương tŕnh toàn cầu về phát triển, không những cho những nước này, nhưng cả phương Tây và trong những phần thế giới trên đà phát triển [58]. Điều này mới chỉ thực hiện được một phần và vẫn c̣n là một trách nhiệm thật sự cần được đảm nhận, có lẽ nhờ những chọn lựa cần thiết để vượt qua những vấn đề kinh tế hiện hành. 

 

24.       Thế giới vào thời của Đức Giáo Hoàng Phaolô VI, cho dù xă hội đă tiến triển đến mức ngài có thể nói về vấn đề xă hội mang tính toàn cầu, vẫn chưa tiến triển như ngày hôm nay. Hoạt động kinh tế và phận vụ chính trị phần lớn được thực hiện trong cùng một không gian và có thể nương tựa lẫn nhau. Hoạt động sản xuất diễn ra trong ranh giới quốc gia và những việc đầu tư tài chính có một ṿng xoay hạn hẹp ở ngoại quốc, đến độ chính trị của nhiều quốc gia đặt ưu tiên trên kinh tế, và một cách chắc chắn, có thể điều chỉnh tiến tŕnh với những phương tiện sẵn có. V́ lư do này, Thông điệp Populorum progressio đặt một vai tṛ quan trọng cho “quyền lực công cộng”  [59], nhưng không độc đoán. 

Trong thời đại chúng ta, Nhà Nước phải đối mặt với những giới hạn áp đặt trên quyền hành của ḿnh, do bối cảnh mới mang tính quốc tế về mặt thương mại và tài chính – một bối cảnh được đánh dấu bằng sự cơ động gia tăng của ngân sách tài chính và những phương tiện sản xuất về mặt vật chất lẫn phi vật chất. Bối cảnh mới mẻ này đă thay đổi quyền lực chính trị của các Nhà Nước. 

 Ngày nay, khi suy tư về những bài học mà cơn khủng hoảng kinh tế hiện hành đem đến, trong đó quyền lực công cộng phải trực tiếp lo lắng để sửa lại các sai lầm và kinh tế suy thoái, việc đánh giá lại vai tṛ và quyền lực của Nhà Nước xem ra cụ thể hơn; vai tṛ cũng như quyền lực của Nhà Nước cần được xem xét và cấu trúc lại, sao cho có thể đáp trả những thách đố trong thế giới hôm nay, nhờ những h́nh thức dấn thân mới. Với vai tṛ được điều chỉnh lại tốt hơn của quyền lực công cộng, người ta hy vọng rằng những h́nh thức mới của việc tham gia vào chính trị quốc gia và quốc tế được củng cố hơn, những h́nh thức này được hiện thực nhờ hoạt động của các tổ chức đang làm việc trong các xă hội dan sự. Theo nghĩa này, hy vọng rằng sự chú tâm và tham gia tích cực của các công dân vào công việc chung (res publica) được phát triển rộng răi hơn.

 

25.       Từ quan điểm xă hội,  những hệ thống bảo vệ và tiên liệu, vốn đă có trong nhiều quốc gia từ thời Đức Giáo Hoàng Phaolô VI, thấy rất khó và trong tương lai c̣n khó hơn nữa để theo đuổi mục đích xây dựng một sự công bằng xă hội thực sự trong khung kinh tế đă thay đổi sâu xa. Thị trường mang tính toàn cầu thúc đẩy các nước giàu đi t́m những vùng đất, ở đó có thể sản xuất các sản phẩm với giá rẻ, hạ giá thành nhiều sản phẩm, gia tăng sức mua lên cao và nhờ đó nâng cao tỷ suất tăng trưởng căn cứ trên sự tiêu thụ càng lớn dần trong một thị trường nội địa. Hậu quả là thị trường kích thích những h́nh thức đua tranh giữa các quốc gia nhằm thu hút đầu tư nước ngoài thiết lập các trung tâm sản xuất, với những phương thế khác nhau – trong đó có chế độ thu thuế thuận lợi và làm rối loạn thị trường lao động. Tiến tŕnh này đưa đến việc t́m kiếm những ưu thế cạnh tranh lớn hơn trên thương trường quốc tế, sẽ phải trả giá bằng việc hạn hẹp mạng lưới bảo vệ xă hội, sẽ đưa đến nguy hiểm trầm trọng cho quyền lợi của các công nhân, các quyền lợi căn bản của con người và sự liên đới được thực hiện qua các h́nh thức truyền thống của Nhà Nước dân sự. Các hệ thống an ninh xă hội sẽ mất khả năng thực hiện trách nhiệm của ḿnh, không những trong các nước nghèo, nhưng cả trong những nước mới phát triển cũng như trong những nước đă phát triển từ lâu. Trong những nơi đó, những chính sách tiền tệ với những cắt giảm chi phí xă hội do sức ép của các tổ chức tài chính quốc tế, làm cho người dân thành bất lực khi phải đối mặt với những nguy cơ cũ cũng như mới; sự bất lực này c̣n dâng cao do không được bảo vệ hữu hiệu về phía những hiệp hội các công đoàn. Do toàn bộ những sự thay đổi về xă hội và kinh tế tác động, các tổ chức công đoàn sẽ gặp những thử thách lớn, khó chu toàn vai tṛ đại diện cho lợi ích của các công nhân, cũng v́ các chính quyền, do nhu cầu kinh tế, đă hạn hẹp những tự do hay  khả năng thương thảo của các nghiệp đoàn. Những mạng lưới liên đới truyền thống phải luôn vượt lên trên những ngăn trở nghiêm trọng ngày càng gia tăng. Do đó, đề nghị của giáo huấn xă hội  Công Giáo – bắt đầu với thông điệp Rerum Novarum [60] – kêu gọi các công đoàn lao động đứng lên để bảo vệ quyền lợi cho cuộc sống của ḿnh, ngày nay c̣n cấp bách hơn nữa, để đưa ra một câu trả lời nhanh và có tầm nh́n xa hơn trước nhu cầu khẩn thiết phải có những h́nh thức hợp tác mới không những cho địa phương, nhưng cả về mặt quốc tế. 

Tính cơ động của lao động liên kết với việc rối loạn phổ biến, tạo thành một hiện tượng quan trọng cũng có vài khía cạnh tích cực v́ có thể kích thích sản xuất và trao đổi văn hóa. Dù vậy,  khi có sự bất ổn về các điều kiện lao động do tiến tŕnh cơ động và xáo trộn, sẽ xuất hiện nhiều h́nh thức bất ổn về mặt tâm lư, những khó khăn để hoạch định đời sống, ngay cả trong hôn nhân. Từ đó sẽ có những hoàn cảnh không những phung phí sức lực xă hội, mà cả việc sa đọa về mặt con người. So sánh với những tổn thất của xă hội công nghiệp trong quá khứ, sự thất nghiệp ngày hôm nay sẽ kéo theo những h́nh thức loại trừ mới về mặt kinh tế, và cơn khủng hoảng hiện tại sẽ làm cho hoàn cảnh thêm tệ hơn. Việc thất nghiệp một thời gian dài hay sự lệ thuộc vào sự trợ giúp công khai hay tư nhân, sẽ đánh mất tự do và tính sáng tạo của cá nhân, cũng như những liên hệ gia đ́nh và xă hội, đem đến những đau khổ nặng nề trên b́nh diện tâm lư lẫn tinh thần. Tôi muốn nhắc nhớ mọi người, đặc biệt là những người cai trị, những người cố gắng đem lại cho trật tự kinh tế và xă hội  thế giới một gương mặt mới, trọng tâm cần được bảo vệ và được đánh giá cao của con người, chính là nhân vị trong sự trọn vẹn của ḿnh: “Thực vậy, con người chính là tác giả, trung tâm và mục đích tất cả đời sống kinh tế – xă hội”. 

 

26.       Trên b́nh diện văn hóa, so sánh với thời của Đức Giáo Hoàng Phaolô VI, sự khác biệt c̣n gây ấn tượng nhiều hơn nữa. Phải nói rằng, vào thời đó, các nền văn hóa được xác định tương đối rơ ràng và có nhiều cơ hội để tự bảo vệ trước những tấn công san bằng văn hóa. Ngày nay, những khả năng tương tác giữa các nền văn hóa đă gia tăng đáng kể và tạo không gian cho những viễn cảnh mới của việc đối thoại liên văn hóa – một cuộc đối thoại để có thể tạo được nhiều hiệu quả – đ̣i hỏi cả hai phía trao đổi một ư thức sâu xa về căn tính của ḿnh. Dù vậy, người ta cũng phải chú ư t́nh trạng thương mại hóa việc trao đổi văn hóa sẽ đem lại một nguy hiểm có hai mặt. Trước tiên người ta thấy có một chủ nghĩa chiết trung về mặt văn hóa (kulrureller Ekletizismus – un éclectisme culture – culrural ecleticism) thường được đón nhận một cách không phê phán: các nền văn hóa cứ được đặt cận kề nhau, xem như có thể trao đổi giữa nhau v́ có cùng giá trị theo bản chất. Điều này sẽ dẫn tới việc rơi vào chủ nghĩa tương đối, một chủ nghĩa không giúp ǵ nhiều cho việc trao đổi văn hóa đích thực; trên b́nh diện xă hội, chủ nghĩa tương đối tạo ra một đời sống tách biệt, sống cận kề nhau của những nhóm văn hóa không có đối thoại đích thực và cũng không có sự hội nhập thực sự. Thứ đến, c̣n có nguy cơ đối nghịch hẳn lại, đó là nguy cơ đưa đến việc san bằng văn hóa và đồng nhất các thái độ và cách sống. Theo cách này, ư nghĩa sâu xa của nền văn hóa của các quốc gia khác nhau và các truyền thống của nhiều dân tộc khác nhau sẽ bị đánh mất, những nền văn hóa và truyền thống xa xưa đă giúp con người đối mặt với những vấn nạn cơ bản của đời sống [62]. Chủ nghĩa chiết trung và san bằng văn hóa đều nhằm vào việc tách biệt văn hóa ra khỏi bản tính con người. Như thế các nền văn hóa không c̣n t́m được tiêu chuẩn của ḿnh nơi chúng đă xuất phát [63] và cuối cùng giảm thiểu con người thành một dữ kiện văn hóa. Nếu như điều này được thực hiện, nhân loại sẽ gặp nhiều nguy hiểm mới là sẽ bị nô lệ và bị thao túng.

 

27.       Trong nhiều nước nghèo, đời sống con người hết sức bất ổn do sự thiếu hụt lương thực, đưa đến nguy cơ ngày càng nặng nề hơn: nạn đói vẫn hành hạ không biết bao nhiêu người giống như Lazarô xưa, không được phép ngồi đồng bàn với các kẻ giàu – như Đức Giáo Hoàng Phaolô VI mong muốn [64]. “Cho kẻ đói ăn” (Mt 25,35.37.42) là mệnh lệnh luân lư cho Giáo hội toàn cầu, để đáp lại lời giáo huấn về t́nh liên đới và chia sẻ của Đấng sáng lập là Đức Giêsu Kitô. Hơn nữa diệt trừ sự nghèo đói trên thế giới trong thời đại toàn cầu hóa đă trở thành mục tiêu phải theo đuổi cách khẩn thiết để bảo đảm ḥa b́nh và bền vững trên trái đất. T́nh trạng nghèo đói không lệ thuộc vào sự thiếu thốn vật chất cho bằng sự thiếu thốn về những tài nguyên xă hội  mà quan trọng nhất là cơ chế. Nói cách khác, cái thiếu sót là một  mạng lưới các cơ chế kinh tế, có khả năng bảo đảm việc chuyển đạt đều đặn những phẩm vật dinh dưỡng quan trọng như nước và lương thực, cũng như có thể giải quyết những nhu cầu cơ bản và khẩn cấp, thường xảy ra  trong trường hợp  khủng hoảng lương thực thật sự; các khủng hoảng này có thể do các nguyên nhân tự nhiên hay cũng có thể do sự thiếu trách nhiệm về mặt chính trị quốc gia hay quốc tế. Vấn đề bất ổn về mặt lương thực cần được quan tâm giải quyết trong một viễn cảnh lâu dài, loại bỏ những nguyên nhân về mặt cơ cấu đă dẫn đến t́nh trạng đói nghèo, và thúc đẩy sự phát triển nông nghiệp cho những nước nghèo nhất. Điều này chỉ có thể thực hiện qua việc đầu tư vào hạ tầng cơ sở nông nghiệp, trong hệ thống cung cấp nước, trong việc vận chuyển, trong các tổ chức siêu thị, đào tạo và phát triển kỹ thuật nông nghiệp thích hợp – tức là qua đầu tư thích ứng với các nguồn nhân sự, thiên nhiên và kinh tế xă hội đang có trong địa phương, sử dụng một cách tốt nhất để bảo đảm sự bền vững trong một thời gian dài. Tất cả những điều này phải được thực hiện với sự tham gia của các cộng đồng địa phương trong những chọn lựa và quyết định có ảnh hưởng đến việc sử dụng đất nông nghiệp. Trong viễn cảnh này, có thể hữu ích khi xem xét  những khả thể mới mở ra nhờ sử dụng đúng đắn các kỹ thuật sản xuất nông nghiệp theo truyền thống cũng như cách thức mới, với điều kiện những cách thức mới này, sau khi được học hỏi kỹ lưỡng, được công nhận là hữu ích, thích hợp với môi trường và chú tâm đến những nhóm dân chúng bị bất lợi nhất. Đồng thời cũng không nên quên vấn đề cải cách đất đai cho công bằng trong các nước đang phát triển. Quyền về lương thực cũng như nước uống giữ một vai tṛ quan trọng trong việc đạt được những quyền lợi khác, bắt đầu trước tiên với quyền căn bản là được sống. V́ thế điều quan trọng là phải h́nh thành ư thức liên đới, công nhận lương thực và có nước uống là quyền lợi chung của tất cả mọi người, không phân biệt hay kỳ thị [65]. Ngoài ra cũng thật quan trọng để nhấn mạnh, con đường liên đới với sự phát triển của các nước nghèo có thể là một dự án để giải quyết cơn khủng hoảng thế giới hiện hành; ngày nay các nhà chính trị và những người chịu trách nhiệm của các cơ quan quốc tế phải nắm vững điều này: khi giúp đỡ các nước nghèo về mặt kinh tế bằng những chương tŕnh tài chính phát xuất từ t́nh liên đới, để các nước này có thể từng bước đáp ứng các nhu cầu của dân chúng về sản phẩm tiêu thụ và phát triển, người ta không những nhắm vào sự phát triển kinh tế đích thực, nhưng c̣n nâng đỡ các khả năng sản xuất của các nước giàu đang gặp nguy cơ bị lấn cấn v́ khủng hoảng.

 

28.       Một trong những phương diện nổi cộm nhất về việc phát triển hôm nay là tính chất quan trọng của đề tài tôn trọng sự sống, là điều không thể tách rời khỏi những vấn nạn khác trong việc phát triển các dân tộc. Đây là một phương diện ngày càng có ư nghĩa quan trọng, buộc chúng ta phải nới rộng quan niệm về nghèo đói [66] và chậm phát triển, liên kết với việc đón nhận sư sống, nhất là ở những nơi sự sống bị ngăn cản bằng nhiều cách.  

Không những nghèo đói gây nên trong nhiều vùng trẻ em phải chết sớm với mức độ cao, nhưng nhiều nơi trên thế giới chính quyền vẫn c̣n kiểm soát dân số thường qua việc phát thuốc ngừa thai hay c̣n đi xa hơn là áp đặt việc phá thai. Trong những nước phát triển về mặt kinh tế, luật lệ chống đối sự sống đă thành phổ biến, gây ảnh hưởng trên thái độ thực hành luân lư, góp phần phổ biến năo trạng bài sinh sản; t́m cách phổ biến qua các nước khác và xem đó như là một bước tiến về mặt văn hóa.  

Một vài tổ chức phi chính phủ (NGO) cũng tích cực trong việc phổ biến việc phá thai và đôi khi thúc đẩy việc triệt sản trong các nước nghèo, kể cả trong một số trường hợp không cho phụ nữ biết. Ngoài ra, cũng có đủ lư do để nghi ngờ, đôi khi việc trợ giúp phát triển cũng gắn liền với những chính sách về y tế mà trên thực tế liên kết chặt chẽ với việc kiểm soát sinh sản. Ngoài ra cũng đáng lo ngại việc ban hành các luật lệ cho phép thực hiện an tử (euthanasie) cũng như phải lo ngại về áp lực của những nhóm thuộc quốc gia hay quốc tế đ̣i hỏi phải công nhận tính chất pháp lư của luật này. 

Việc mở ra với sự sống nằm ở trung tâm việc phát triển đích thực. Khi một xă hội  đi về hướng từ chối và áp chế sự sống, cuối cùng sẽ không t́m được những động cơ và năng lực cần thiết để phục vụ cho sự thiện hảo đích thực của con người. Khi con người cá nhân cũng như xă hội đánh mất sự nhạy bén trong việc đón nhận một sự sống mới, th́ những h́nh thức đón nhận khác, hữu ích cho đời sống xă hội  cũng bị khô héo. [67] Việc đón nhận sự sống củng cố các sức lực luân lư và tạo khả năng cho sự trợ giúp lẫn nhau. Khi các dân tộc giàu cố gắng mở ra cho sự sống, họ có thể hiểu được những nhu cầu của các dân tộc nghèo rơ ràng hơn; có thể tránh được sự phung phí những nguồn kinh tế và trí thức để thỏa măn những tham vọng ích kỷ nơi các công dân của ḿnh, và thay vào đó là những hoạt động tốt đẹp nhằm vào việc sản xuất mang tính luân lư lành mạnh và đầy t́nh liên đới, trong việc tôn trọng quyền căn bản của từng dân tộc và của từng người cho sự sống.

 

29.       C̣n một phương diện khác của đời sống hôm nay có liên hệ chặt chẽ với sự phát triển: việc từ chối quyền tự do tôn giáo. Tôi không chỉ nói đến những cuộc chiến và những xung đột trong thế giới có những động cơ tôn giáo, kể cả khi động cơ tôn giáo chỉ đơn thuần là vỏ bọc bên ngoài để che đậy những nguyên do khác như khao khát quyền lực và của cải. Cũng như vị tiền nhiệm của tôi là Đức Giáo Hoàng Gioan-Phaolô II và cả chính tôi cũng thường nhắc cách công khai [68], ngày nay người ta nhân danh Thiên Chúa để hủy diệt. Bạo lực dưới mọi h́nh thức đều ngăn chận sự phát triển đích thực và ngăn cản bước tiến của các dân tộc đến mức sống cao hơn về mặt kinh tế xă hội và tinh thần. Điều này được áp dụng cách đặc biệt cho chủ nghĩa khủng bố với chủ trương bảo thủ cực đoan (fondamentalisme) [69], chủ nghĩa này đă gây nên đau khổ, phá hoại và chết chóc, ngăn cản việc đối thoại giữa các quốc gia và rút đi phương tiện tài chính lớn lao cho những cố gắng ḥa b́nh và dân sự. C̣n phải nói thêm nữa, cũng như chủ nghĩa cuồng tín tôn giáo ngăn cản trong nhiều vùng việc thực thi quyền tự do tôn giáo, việc cố t́nh cổ vơ sự dửng dưng tôn giáo hay chủ nghĩa vô thần thực hành trong nhiều nước cũng chống lại những đ̣i hỏi phát triển của các dân tộc, v́ tước đi sự phong phú tinh thần và nhân bản của các dân tộc. Thiên Chúa là Đấng bảo đảm cho sự phát triển đích thực của con người, v́ Ngài đă dựng nên con người theo h́nh ảnh ḿnh, Ngài đặt nền tảng cho phẩm giá siêu việt của con người và luôn khơi dậy nơi họ sự khao khát được “hiện hữu cao hơn”. Con người không phải là một nguyên tử trong một vũ trụ ngẫu nhiên [70], nhưng là một thọ tạo của Thiên Chúa, được lănh nhận từ Thiên Chúa một linh hồn bất tử và từ ngàn xưa đă được Ngài yêu thương. Nếu con người chỉ là kết quả của một sự ngẫu nhiên hay tất yếu, hoặc nếu con người phải hạ thấp những khát vọng của ḿnh vào chân trời hạn hẹp của thế giới họ đang sống, nếu tất cả chỉ là lịch sử và văn hóa, và nếu con người không có một bản tính hướng đến một cuộc sống siêu nhiên, th́ người ta có thể nói về tăng trưởng hay tiến hóa, nhưng không thể nói về phát triển. Khi Nhà Nước đ̣i hỏi, dạy dỗ hay thiết đặt những h́nh thức của một chủ nghĩa vô thần thực tiễn, th́ Nhà Nước đă rút đi sức mạnh luân lư và tinh thần của các công dân, vốn là sức mạnh cần thiết để đạt đến phát triển con người trọn vẹn, và ngăn cản họ tiến bước với sức năng động mới trong nỗ lực đáp trả quảng đại hơn đối với t́nh yêu của Thiên Chúa [71]. Trong những liên hệ về mặt văn hóa, thương mại và chính trị, cũng xảy ra việc các nước đă phát triển về mặt kinh tế hay những nước đang phát triển phổ biến trong các nước nghèo cái nh́n giản lược nói trên về con người và định mệnh của họ. Quả là một thảm họa mà các nước “siêu phát triển” [72] gây ra cho việc phát triển đích thực, nếu t́nh trạng siêu phát triển về kinh tế đi kèm theo sự “chậm phát triển về mặt luân lư” [73].

 

30.       Theo viễn cảnh này, đề tài phát triển con người toàn diện lại c̣n mang tầm mức phức tạp hơn nữa: sự liên hệ giữa những yếu tố đa dạng của phát triển đ̣i buộc người ta phải cố gắng thúc đẩy sự tương tác giữa các b́nh diện khác nhau của tri thức nhân loại nhằm cổ vơ sự phát triển đích thực các dân tộc. Người ta thường cho rằng sự phát triển, hay những biện pháp kinh tế-xă hội kèm theo,  chỉ đ̣i hỏi được thực hiện như kết quả của một hành động chung. Tuy nhiên, hành động chung này phải được định hướng, chỉ v́ “mọi hành động xă hội  đều giả thiết có một lư thuyết trước đă” [74].  Đứng trước tính chất phức tạp của vấn đề, rơ ràng các ngành khoa học khác nhau phải cùng cộng tác theo hướng trao đổi liên ngành. Bác ái không loại trừ tri thức, vâng, bác ái c̣n đ̣i hỏi, đ̣i buộc và động viên sự hiểu biết từ nội tại. Sự hiểu biết không bao giờ chỉ là công tŕnh của lư trí. Chắc chắn nó có thể bị giảm thiểu thành những tính toán và thực nghiệm, nhưng nếu tri thức muốn là sự khôn ngoan, th́ phải hướng dẫn con người trong ánh sáng của những nguyên lư đầu tiên và mục đích cuối cùng của con người, như thế tri thức phải được thêm gia vị của “muối” t́nh yêu mới đậm đà. Hành động sẽ mù quáng nếu không có sự hiểu biết, và sự hiểu biết sẽ khô cằn nếu không có t́nh yêu. Chỉ v́, “người yêu đích thực là người chịu khó khám phá những nguyên nhân của sự khốn khổ, t́m những biện pháp để lướt thắng và tiêu diệt” [75]. Đối mặt với những vấn đề đang có trước mắt, bác ái trong chân lư trước hết đ̣i buộc chúng ta phải có một nhận thức và hiểu biết trong ư thức tôn trọng thẩm quyền đặc biệt của mỗi b́nh diện hiểu biết. Bác ái không phải là điều ǵ phụ thuộc được thêm vào sau, tương tự như một phụ lục thêm vào công tŕnh đă được hoàn thành của các khoa khác nhau, nhưng bác ái đă hiện diện với các khoa ấy ngay từ  đầu cuộc đối thoại. Những đ̣i hỏi của bác ái không đi ngược với các bộ môn lư trí. Sự hiểu biết của con người không đầy đủ, và những kết luận của khoa học ở tự nó không thể dẫn đến việc phát triển con người toàn vẹn được. Sự hiểu biết của con người luôn cần phải tiến xa hơn – đó là điều bác ái trong chân lư đ̣i hỏi [76]. Vượt xa hơn không bao giờ có nghĩa hạ giá các kết luận của lư trí, cũng không phải đối nghịch với các kết quả của chúng. Lư trí và bác ái không tách biệt nhau (nhưng thấm nhập vào nhau): có thứ bác ái tràn đầy lư trí và lư trí tràn đầy bác ái. 

 

31.       Điều này có nghĩa là, những đánh giá về mặt luân lư và t́m ṭi khoa học phải cùng nhau tăng triển, và bác ái phải làm cho cả hai được sinh động trong một tổng thể liên ngành (interdisciplinaire) thật hài hoà, hợp nhất nhưng phân biệt với nhau. Giáo huấn xă hội Công giáo có một chiều kích liên ngành quan trọng [77], từ viễn cảnh này có thể chu toàn một phận vụ có hiệu quả ngoại thường. Giáo huấn này cho phép đức tin, thần học, siêu h́nh học và khoa học t́m được vị trí của ḿnh trong sự cộng tác để phục vụ con người. Chính ở đây mà giáo huấn xă hội của Giáo hội cụ thể hóa chiều kích khôn ngoan của ḿnh. Đức Giáo Hoàng Phaolô VI đă thấy rơ, một trong những nguyên nhân gây nên việc chậm phát triển là thiếu sự khôn ngoan, suy nghĩ  và một tư tưởng có khả năng đưa ra một hệ thống định hướng [78], hệ thống này cần phải có “một cái nh́n rơ ràng các phương diện về kinh tế, xă hội, văn hóa và tinh thần” [79]. Việc phân chia quá đáng sự hiểu biết thành nhiều lănh vực chuyên khoa [80], các khoa học nhân văn khép kín lại đối với siêu h́nh học [81], những khó khăn trong việc đối thoại của các môn khoa học với thần học, gây khó khăn không những cho việc phát triển sự hiểu biết, nhưng c̣n cho cả sự phát triển các dân tộc, chỉ v́ trong những trường hợp như thế, rất khó phân biệt điều thiện hảo trọn vẹn của con người trong nhiều chiều kích khác nhau. Việc “mở rộng quan niệm của chúng ta về lư trí và việc sử dụng lư trí” [82] là điều cần thiết để có thể đánh giá mọi yếu tố của câu hỏi về phát triển và cách giải quyết các vấn đề kinh tế xă hội. 

 

32.       Trong nhiều trường hợp, những yếu tố mới trong bức tranh phát triển các dân tộc ngày nay cần phải có những cách giải quyết mới. Những cách giải quyết này phải được t́m hiểu đồng thời với việc tôn trọng các luật riêng của từng thực tế và đồng thời dưới ánh sáng của một cái nh́n trọn vẹn về con người, phản ánh nhiều phương diện khác nhau của con người, và một cái nh́n được đức ái thanh lọc. Bấy giờ người ta mới khám phá những đồng thuận độc đáo và những khả năng giải quyết cụ thể, mà không phủ nhận bất cứ thành phần cơ bản nào của đời sống con người.  

Phẩm giá nhân vị và những đ̣i hỏi công bằng yêu cầu – đặc biệt là trong ngày hôm nay – những quyết định về mặt kinh tế không được phép gia tăng những cách biệt về của cải một cách quá đáng, không chấp nhận được về mặt luân lư[83] và  phải theo đuổi mục tiêu ưu tiên là tạo công ăn việc làm ổn định cho tất cả mọi người. Đây cũng là đ̣i hỏi của “lôgích kinh tế”. Việc gia tăng có hệ thống sự bất b́nh đẳng giữa những nhóm xă hội trong một nước và giữa dân chúng trong những vùng khác nhau, cũng có nghĩa là gia tăng khối lượng sự nghèo đói theo nghĩa tương đối,  không những gây hại cho sự kết hợp xă hội mà theo cách thức này c̣n mang theo nguy hại cho nền dân chủ. Trên b́nh diện kinh tế điều này cũng tác hại cách tiêu cực: qua việc xói ṃn cách tiệm tiến “vốn xă hội” tức là tổng hợp các liên hệ tạo sự tin tưởng, sự vận hành và tuân gi các luật lệ, đó là những ǵ cần thiết cho đời sống cộng đồng của các công dân.   

Khoa kinh tế c̣n cho chúng ta thấy t́nh trạng bất ổn về mặt cơ chế sản sinh ra những thái độ ngăn cản sức sản xuất và phung phí các tài nguyên nhân bản, trong mức độ những người lao động dần dần lệ thuộc cách thụ động vào chủ nghĩa cơ giới tự động thay v́ phát triển tính sáng tạo của ḿnh. Trong điểm này cũng có sự đồng thuận giữa khoa kinh tế và cách đánh giá luân lư. Giá trị nhân bản luôn là một giá trị kinh tế, và những lệch lạc về mặt kinh tế luôn kéo theo những giá trị nhân bản. 

Cũng nên nhắc lại, sự giảm thiểu các nền văn hóa vào chiều kích kỹ thuật mà thôi, dù trong một thời gian ngắn có tạo được lợi nhuận, nhưng thời gian dài sẽ đưa đến sự ngăn cản việc làm phong phú cho nhau và sự năng động trong hoạt động chung. Điều quan trọng là phải phân biệt những quyết định kinh tế hay xă hội ngắn hạn và dài hạn. Việc hạ thấp mức bảo vệ quyền lợi của người lao động hay từ bỏ việc tái phân phối lợi nhuận nhằm đất nước đạt được khả năng cạnh tranh lớn hơn trong thương trường quốc tế, sẽ ngăn cản việc thực hiện sự phát triển bền vững. Hơn nữa, phải cẩn thận đánh giá lại các hậu quả trên con người của những xu hướng hiện tại cho một kinh tế ngắn hạn, hay thật ngắn hạn. Điều này đ̣i buộc một suy nghĩ mới mẻvà sâu xa về ư nghĩa kinh tế và mục đích của nó [84], cũng như phải có một cái nh́n sâu sắc và rộng răi về mẫu thức phát triển, để sửa chữa lại những khiếm khuyết và lệch lạc của nó. Ngoài ra, t́nh trạng môi sinh của hành tinh đ̣i hỏi điều đó; và nhất là cuộc khủng hoảng văn hóa và luân lư của con người qua những hiện tượng đă rơ ràng từ lâu trên toàn thế giới cũng đ̣i hỏi điều đó.

 

33.       Trên bốn mươi năm sau thông điệp Populorum progressio, đề tài căn bản của nó là sự phát triển vẫn c̣n là một vấn đề bỏ ngỏ, đă trở nên gay gắt và cấp thiết hơn do cuộc khủng hoảng kinh tế và tài chính. Nếu có vài vùng trên trái đất ngày xưa bị nghèo đói hoành hành và ngày nay đă có những sự thay đổi đáng ghi nhận theo nghĩa tăng trưởng kinh tế và tham gia vào sản xuất quốc tế, th́ những vùng khác vẫn c̣n nằm trong t́nh trạng khổ đau như thời của Đức Giáo Hoàng Phaolô VI, trong một số trường hợp người ta phải nói t́nh trạng c̣n tệ hại hơn. Cũng phải thấy, vài nguyên nhân của hoàn cảnh này đă được nhận diện trong thông điệp Populorum progressio, tỉ như những nước phát triển về mặt kinh tế đă nâng cao thuế má, đă ngăn cản những sản phẩm đến từ các nước nghèo không cho vào thị trường của các nước giàu. Những nguyên nhân khác cũng được thông điệp nói đến thoáng qua, nay đă lộ diện rơ ràng. Trường hợp cụ thể là việc đánh giá tiến tŕnh giải phóng thực dân, lúc đó đă vươn đến đỉnh cao. Đức Giáo Hoàng Phaolô VI đă hy vọng nh́n thấy hành tŕnh tiến đến sự tự lập trong tự do và ḥa b́nh. Sau bốn mươi năm, chúng ta phải công nhận, tiến tŕnh này khó khăn như thế nào, có thể là do các h́nh thức mới của chế độ thực dân và t́nh trạng tiếp tục lệ thuộc vào các quyền lực nước ngoài cũ cũng như mới, và có thể là do sự thiếu trách nhiệm trầm trọng ngay trong những đất nước đă được độc lập. 

Điều mới mẻ chính yếu là sự bùng nổ mối tương thuộc mang tính toàn cầu,  đó là điều ngày nay gọi là “toàn cầu hóa”. Đức Giáo Hoàng Phaolô VI đă thấy trước một phần nào, nhưng không thể lường trước được tốc độ tiến hành của sự kiện này. Xuất hiện từ các nước phát triển về mặt kinh tế, tiến tŕnh này theo bản chất của nó đă thu hút toàn bộ các nền kinh tế. Đây là động lực chính yếu làm cho nhiều vùng đất trên thế giới thoát ra khỏi t́nh trạng kém phát triển, và được xem như một cơ hội lớn. Dù vậy, nếu không có sự hướng dẫn của bác ái trong chân lư, động lực toàn cầu này sẽ gây nên những thảm hại cho đến bây giờ vẫn chưa được biết và những sự chia rẽ giữa gia đ́nh nhân loại. V́ thế, bác ái và chân lư đặt chúng ta trước một trách nhiệm hoàn toàn mới và đầy sức sáng tạo, chắc chắn sẽ rộng lớn và phức tạp. Đó là phải khai triển lư trí và giúp lư trí có khả năng nhận ra và hướng dẫn những năng động mới đầy ấn tượng, bằng cách linh động hóa những sức mạnh này từ bên trong theo viễn tượng nền “văn minh t́nh thương” mà Thiên Chúa đă gieo trong mỗi dân tộc và trong mỗi nền văn hóa.

  

54.   như trên, số 3.29.32

55.   Thông điệp Sollicitudo rei socialis , số 28

56.   Đức Giáo Hoàng Phaolô VI , Thông điệp Populorum progressio, số 9

57.   Thông điệp Sollicitudo rei socialis, số 20

58.   Thông điệp Centesimus annus, số 22-29

59.   như trên, số 23.33

60.   như trên

61.   Công đồng Vaticanô II , Gaudium et spes, số 63

62.   Đức giáo hoàng Gioan-Phaolô II, Thông điệp Centesimus annus, số 24

63.   Đức giáo hoàng Gioan-Phaolô II, Thông điệp Veritatis splendor (6.8.1993), số 33.46.51: AAS 85 (1993); Sứ điệp cho Liên Hiệp Quốc nhân dịp 50 năm thành lập (5.10.1995, số 3

64.   Đức Giáo Hoàng Phaolô VI, Thông điệp Populorum progressio, số 47; Đức giáo hoàng Gioan-Phaolô II, Thông điệp Sollicitudo rei socialis, số 42

65.   Đức giáo hoàng Bênêđictô XVI , sứ điệp giáng sinh 2007: AAS 99 (2007), 933-935.

66.    Đức giáo hoàng Gioan-Phaolô II, Thông điệp Evangelium vitae (25.3.1995) số 18.59.63-64

67.   Đức giáo hoàng Bênêđictô XVI, Sứ điệp ḥa b́nh thế giới 2007, số 5: Insegnamenti, II,2 (2006) 778.

68.   Đức giáo hoàng Gioan-Phaolô IISứ điệp hoàn b́nh thế giới 2002, 4-7.12-15: AAS 94 (2002) 134-136.138-140; Đức giáo hoàng Bênêđictô XVI , sứ điệp ḥa b́nh thế giới 2006, 9-10

69.   Đức giáo hoàng Gioan-Phaolô II , Sứ điệp ḥa b́nh thế giới 2002; Đức giáo hoàng Bênêđictô XVI , sứ điệp ḥa b́nh thế giới 2006, 9-10.

70.   Đức giáo hoàng Bênêđictô XVI , Bài giảng ở Regensburg (12.9.2006): Insegnamenti II,2 (2006), 252-256.

71.   Đức giáo hoàng Bênêđictô XVI, Thông điệp Deus caritas est (25.12.2005) số 1

72.   Đức giáo hoàng Gioan-Phaolô II, Thông điệp Sollicitudo rei socialis , số 28

73.   Đức Giáo Hoàng Phaolô VI, Thông điệp Populorum progressio , số 19

74.   như trên, số 39

75.   như trên, số 75

76.   Đức giáo hoàng Bênêđictô XVI, Thông điệp Deus caritas est, số 28

77.    Đức giáo hoàng Gioan-Phaolô II , Thông điệp Centesimus annus, số 59

78.   Đức Giáo Hoàng Phaolô VI, Thông điệp Populorum progressio, số 40.85

79.   như trên, số số 13

80.   Đức giáo hoàng Gioan-Phaolô II , Thông điệp Fides et ratio (14.9.1998) số 85: AAS 91 (1999), 72-73  

81.   như trên, số 83.

82.   Đức giáo hoàng Bênêđictô XVI, Bài giảng tại đại học Regensburg (12.9.2006): Insegnamenti II,2 (2006), 265.

83.   Đức Giáo Hoàng Phaolô VI, Thông điệp Populorum progressio , số 33.

84.   Đức giáo hoàng Gioan-Phaolô II , Sứ điệp Ḥa b́nh thế giới 2000, số 15