Ai là con thc s? Ai là người làm công?

(Suy niệm của Lm Giuse Lê Minh Thông)

Dụ ngôn người cha nhân hậu và hai người con.

T́m hiểu Lc 15,1-3.11-32

Nội dung

Dẫn nhập

1. Đức Giêsu kể dụ ngôn cho ai và để làm ǵ?

2. Vị trí của ba dụ ngôn

3. “Con thứ đi hoang” xin được coi như “người làm công”

4. “Con cả ở nhà” sống như “người làm công”

5. Áp dụng dụ ngôn vào nhân vật trong tŕnh thuật

6. Áp dụng dụ ngôn cho độc giả

Kết luận

Dẫn nhập

Đoạn Tin Mừng Lc 15,1-3.11-32 đă từng được gọi là dụ ngôn đứa con hoang đàng. Nhưng bản văn đề cao quyết định quay trở về của người con này hơn là sự hoang đàng của anh ta. Hiện nay người ta thường gọi là dụ ngôn người cha nhân hậu, nhưng có lẽ bản văn nhấn mạnh hơn đến sự không nhân hậu của người con cả, là người đă trách cha và miệt thị em ḿnh. Có thể dụ ngôn trên đây có ư nghĩa rất phong phú liên quan đến cách sống và cách xử sự của cả ba nhân vật: Người cha và hai người con. Dường như nhân vật nổi bật của dụ ngôn là người anh cả. Bởi v́ trong câu chuyện, những nhân vật đang nghe Đức Giêsu kể dụ ngôn có cách sống và cách xử sự giống như người con cả.

Sự phong phú về ư nghĩa của bản văn làm cho việc đặt một tựa đề thường là rất khó. Một câu chuyện mô tả ba cách nh́n cuộc đời khác nhau của ba nhân vật th́ không thể tóm tắt chỉ trong dăm ba chữ. Có lẽ nên t́m hiểu ư nghĩa của dụ ngôn này trong bối cảnh văn chương của nó, để từ đó có thể thưởng thức, lắng nghe và sống với dụ ngôn hơn là loay hoay t́m cách đặt một tựa đề.

1. Đức Giêsu kể dụ ngôn cho ai và để làm ǵ?

Tin Mừng Lu-ca chương 15 được gọi là các dụ ngôn về ḷng thương xót, chương này gồm một lời mở đầu và ba dụ ngôn. Lời mở đầu có tầm quan trọng đặc biệt, v́ đó là ch́a khoá để hiểu Đức Giêsu nói dụ ngôn trong bối cảnh nào, có ẩn ư ǵ và nói cho ai. Người thuật chuyện cho biết bối cảnh và lư do Đức Giêsu kể các dụ ngôn ở Lc 15,1-3: “1Các người thu thuế và các người tội lỗi đều lui tới với Đức Giêsu để nghe Người giảng. 2Những người Pharisêu và các kinh sư bèn xầm x́ với nhau: ‘Ông này đón tiếp phường tội lỗi và ăn uống với chúng.’ 3Đức Giêsu mới kể cho họ dụ ngôn này:…”

Lc 15,1-3 cho biết nhiều chi tiết liên quan đến lư do Đức Giêsu kể các dụ ngôn. Trước hết là những người thu thuế và những người tội lỗi đến với Đức Giêsu để nghe Người giảng. Tiếp đến là lời xầm x́ của những người Pharisêu và các kinh sư: “Ông này đón tiếp phường tội lỗi và ăn uống với chúng.” Lời xầm x́ này cho biết thêm hai yếu tố mới. Không chỉ là việc những người thu thuế và tội lỗi đến với Đức Giêsu và nghe Người giảng, mà chính Đức Giêsu tiếp đón họ và ăn uống với họ. Nghĩa là sự đón nhận đến từ hai phía. Về phía Đức Giêsu, Người tiếp đón và ăn uống với những người thu thuế và tội lỗi. Về phía họ, họ đến với Đức Giêsu để nghe Người giảng.

Trong bối cảnh trên, “Đức Giêsu kể cho họ dụ ngôn:…”. “Họ – thính giả nghe các dụ ngôn trong bản văn – chính là những người Pharisêu và các kinh sư. Có thể hiểu thêm là có cả những người thu thuế và những người tội lỗi nữa, v́ bản văn nói về họ. Như thế, mục đích việc Đức Giêsu kể dụ ngôn là để giải thích và trả lời cho câu hỏi đặt ra: Tại sao Đức Giêsu và những người thu thuế và tội lỗi lại đến với nhau? Đây là điều mà những người Pharisêu và các kinh sư cho là chướng tai gai mắt, nên dẫn đến việc xầm x́. Đồng thời, dụ ngôn cũng cho biết thực chất về cách cư xử của họ.

Ngày nay, nhân vật “họ là bất kỳ ai đọc bản văn. Thực vậy, độc giả mới là thính giả đích thực của câu chuyện, v́ bản văn được viết ra cho họ. Độc giả trực tiếp là cộng đoàn Lu-ca cuối thế kỷ I, tiếp đến là độc giả qua mọi thời đại, với tư cách là người đọc bản văn. Vậy, dụ ngôn này có ư nghĩa ǵ cho độc giả? Câu chuyện này nói ǵ với độc giả là tất cả chúng ta ngày nay?

2. Vị trí của ba dụ ngôn

Trong Lc 15, Đức Giêsu kể ba dụ ngôn, trong đó, hai dụ ngôn đầu tiên rất ngắn, nói về con chiên đi lạc (Lc 15,4-7) và đồng bạc bị đánh mất (Lc 15,8-10). Hai dụ ngôn này diễn tả tấm ḷng của Thiên Chúa dành cho những người lạc lối, qua h́nh ảnh người mục tử đi t́m cho bằng được chiên lạc và người phụ nữ t́m cho bằng được đồng tiền bị mất. Điều hai dụ ngôn này nhấn mạnh là chính Thiên Chúa đi bước trước để t́m kiếm những ǵ đă mất. Áp dụng vào bối cảnh câu chuyện th́ hai dụ ngôn đầu tiên muốn ám chỉ Đức Giêsu, Người đến để t́m kiếm những con chiên lạc, t́m kiếm những ǵ đă mất. Cụ thể là Người đến với những người thu thuế và tội lỗi để dẫn họ trở về với Thiên Chúa.

Dụ ngôn thứ ba, tạm gọi là dụ ngôn người cha nhân hậu, dài hơn và ư nghĩa phong phú hơn. Dụ ngôn thứ ba này bổ túc thêm những ǵ hai dụ ngôn trước chưa diễn tả được. Điểm mới trong dụ ngôn này là chính “con chiên lạc” tự t́m đường trở về với người mục tử, qua việc đứa con hoang đàng quyết định trở về với cha của ḿnh, chứ người cha không đi t́m. Như thế, thay v́ đi t́m chiên, đi t́m đồng bạc như trong hai dụ ngôn trước, th́ dụ ngôn thứ ba tŕnh bày hoàn cảnh và tâm tư của những người đi lạc. Đi lạc theo cả hai nghĩa: Bỏ nhà đi hoang (người con thứ) và đi lạc ngay tại nhà ḿnh (người con cả), anh ta ở nhà mà sống như người làm công.

Tóm lại, hai dụ ngôn đầu giải thích tại sao Đức Giêsu tiếp đón và ăn uống với phường tội lỗi, dụ ngôn thứ ba giải thích hành động tích cực của những người thu thuế và những người tội lỗi: Họ đến với Đức Giêsu và nghe Người giảng. Dụ ngôn thứ ba c̣n cho biết thái độ của người cha và đề cao sự tự do của hai người con trong sự lựa chọn của ḿnh.

3. “Con thứ đi hoang” xin được coi như “người làm công”

Người con thứ tự quyết định ra đi và tự quyết định trở về sau khi học được bài học quư giá từ cuộc sống. Người cha không ngăn cản con ḿnh ra đi. Đó là cách tốt để người cha huấn luyện con ḿnh có trách nhiệm với lựa chọn của ḿnh. Như thế, nhận ra ḿnh đă lạc đường và can đảm quyết định quay trở về là một bước tiến lớn trong sự trưởng thành nhân cách. Anh ta đă đi một bước dài trong tiến tŕnh tự đào tạo bản thân. Điều anh ta tự nhủ đáng cho người đọc qua mọi thời đại học hỏi: “17Biết bao nhiêu người làm công cho cha ta được cơm dư gạo thừa, mà ta ở đây lại chết đói! 18Thôi, ta đứng lên, đi về cùng cha và thưa với người: ‘Thưa cha, con thật đắc tội với Trời và với cha, 19chẳng c̣n đáng gọi là con cha nữa. Xin coi con như một người làm công cho cha vậy.’ 20Thế rồi anh ta đứng lên đi về cùng cha” (15,17-20).

Hoàn cảnh sống và quyết định của người con thứ là lời mời gọi độc giả hăy học lấy từ cuộc sống, từ những thất bại, những bài học quư giá để làm cho ḿnh trưởng thành hơn. Nhờ học trường đời mà người con thứ đă can đảm làm lại cuộc đời và biết lấy quyết định đúng đắn, không mặc cảm tự ti hay tự tôn, cũng không sợ mất thể diện.

4. “Con cả ở nhà” sống như “người làm công”

Nhân vật phản diện của dụ ngôn người cha nhân hậu là “người con cả. Thái độ và cách xử sự của anh ta ám chỉ thái độ của những người Pharisêu và các kinh sư. Lời xầm x́ giữa họ với nhau được đặt song song với lời người con cả trách cha ḿnh và nhục mạ em ḿnh: “29Cha coi, đă bao nhiêu năm trời con hầu hạ cha, và chẳng khi nào trái lệnh, thế mà chưa bao giờ cha cho lấy được một con dê con để con ăn mừng với bạn bè. 30C̣n thằng con của cha đó, sau khi đă nuốt hết của cải của cha với bọn điếm, nay trở về, th́ cha lại giết bê béo ăn mừng” (Lc 15,29-30). Lời trách móc cha (ám chỉ Đức Giêsu trong lời xầm x́ ở 15,2) và lời chối bỏ em ḿnh (ám chỉ những người thu thuế và tội lỗi ở 15,1-2) cho thấy người con cả đă không sống “tư cách làm con” và “tư cách làm anh” trong gia đ́nh. Những người Pharisêu và các kinh sư cũng đang xử sự như người con cả.

Không sống và cư xử như một người con, không đứng ở địa vị con cái, người con cả suy nghĩ và hành động như một đứa ở trong nhà. Từ trước đến bây giờ anh ta không biết đến điều cha anh nói: “Con à, lúc nào con cũng ở với cha, tất cả những ǵ của cha đều là của con” (Lc 15,31).

Người con cả cũng không sống tư cách làm anh v́ đă không đón nhận sự trở về của em ḿnh. Anh ta đă phủ nhận tư cách làm anh và hạ thấp em ḿnh khi nói: “Thằng con của cha đó, sau khi đă nuốt hết của cải của cha với bọn điếm, nay trở về, th́ cha lại giết bê béo ăn mừng” (15,30). Đó là “thằng con của cha” chứ không phải là “đứa em của con”, một đứa em đáng quư trọng v́ đă biết ăn năn hối cải trở về.

Điều trớ trêu và châm biếm trong bản văn là tương phản giữa hai người con: Người con thứ quay trở về chỉ xin được cha xem là “người làm công”, v́ nghĩ rằng ḿnh không xứng đáng “làm con”, th́ người con thứ lại được hưởng trọn vẹn quyền “làm con” qua các biểu tượng: Mặc áo đẹp, đeo nhẫn, đi dép và dự tiệc mừng (15,22-23). Ngược lại người anh cả tự cho ḿnh là “người con gương mẫu”, đă có công “hầu hạ cha trong nhiều năm, anh ta lại sống và suy nghĩ “như người làm công”, “như người làm thuê”, “như đứa ở chứ không phải là “người con thực sự.

T́nh trạng của người con cả trầm trọng hơn nhiều so với việc bỏ nhà đi hoang của người con thứ. Bởi v́ người con cả ở nhà với cha nhưng không sống tư cách làm con mà anh ta lại không biết điều ấy, nghĩa là vẫn nghĩ ḿnh là đứa con ngoan và hiếu thảo.

5. Áp dụng dụ ngôn vào nhân vật trong tŕnh thuật

Người con cả tưởng ḿnh là con cái trong nhà, nhưng thực ra là không phải. Cũng vậy, những người Pharisêu và các kinh sư tưởng ḿnh thuộc về Thiên Chúa, làm công việc của Thiên Chúa, phục vụ Thiên Chúa, nhưng thực sự không phải. Họ đang đi ngược lại ư định của Thiên Chúa khi chống lại Đức Giêsu.

Sự tương phản giữa các nhân vật: “con cả – con thứ, “những người Pharisêu và các kinh sư – những người thu thuế và những người tội lỗi” song song với nhau. Bên ngoài, người con cả ở nhà là đứa con ngoan, chăm lo hầu hạ cha nhưng thực chất bên trong anh ta là đứa ở. Bên ngoài, người con thứ bỏ nhà đi hoang, không nhận ra ḷng thương xót của cha, nhưng tự trong ḷng, anh đă biết hối cải quay về. Như thế người con đi hoang trở về mới là “người con đích thực”. Mạch văn cho phép hiểu: Những người thu thuế và những người tội lỗi sám hối trở về với Thiên Chúa mới thực sự là con cái Thiên Chúa. C̣n những người Pharisêu và các kinh sư là những người làm thuê.

Liệu những người Pharisêu có hiểu và có nhận ra sự trớ trêu này qua dụ ngôn không? Bản văn không cho độc giả biết, v́ dụ ngôn kết cách đột ngột với lời dạy của người cha: “31Con à, lúc nào con cũng ở với cha, tất cả những ǵ của cha đều là của con. 32Nhưng chúng ta phải ăn mừng, phải vui vẻ, v́ em con đây đă chết mà nay lại sống, đă mất mà nay lại t́m thấy” (15,31-32). Dụ ngôn kết dở dang ở đây để lại nhiều câu hỏi: Người anh cả phản ứng thế nào trước lời dạy của cha ḿnh? Liệu lời giáo huấn này có làm người con cả thay đổi lập trường để biến tức giận thành niềm vui và trở lại làm con cái trong nhà hay không? Liệu người anh có đổi cách suy nghĩ của người nô lệ để sống và ứng xử với cha với tư cách là con và đón nhận em ḿnh với tư cách là anh hay không?

Khi áp dụng dụ ngôn cho những người Pharisêu và các kinh sư, độc giả biết câu trả lời cho những câu hỏi trên là “KHÔNG”, bằng chứng là trong phần tiếp của Tin Mừng, những người Pharisêu và các kinh sư đă đeo đuổi cho đến cùng việc chống đối Đức Giêsu và họ đă góp phần vào việc giết chết Đức Giêsu trên thập giá.

6. Áp dụng dụ ngôn cho độc giả

Những điều trên đây là diễn tiến tŕnh thuật trong Tin Mừng, điều quan trọng mà bản văn nhắm tới là quyết định của độc giả, v́ bản văn được viết ra cho độc giả. Ở đây là độc giả của cộng đoàn Luca cuối thế kỷ I và cũng độc giả qua mọi thời đại. Độc giả nghĩ ǵ và quyết định thế nào sau khi đọc tŕnh thuật. Thiết nghĩ độc giả có thể rút ra ba bài học từ câu chuyện:

1) Bài học nơi người con thứ. Dám quyết định, dám ra đi, dám sống hết ḿnh, dám nh́n nhận sự thật về ḿnh, dám nhận trách nhiệm về sự lựa chọn của ḿnh. Đáng phục hơn cả là dám đứng lên, dám làm lại cuộc đời, dám quay lưng lại với quá khứ, dám hối cải và trở về để sống trọn vẹn tư cách làm con trong t́nh yêu thương của cha ḿnh. Trong tŕnh thuật, việc những người thu thế và tội lỗi “đến với Đức Giêsu và nghe Người giảng” (15,1) được ví như là người con thứ đă can đảm hối cải trở về. Vậy, độc giả đang ở giai đoạn nào trong hành tŕnh t́m kiếm của người con thứ?

2) Bài học từ người anh cả. Có bao giờ chúng ta nghĩ ḿnh là “con cái trong nhà” mà thực sự đang sống như “người làm công” hay không? Trong tương quan với anh chị em ḿnh, làm thế nào để đón nhận và cùng chia sẻ trách nhiệm với anh chị em ḿnh chứ không dùng kiểu nói của người con cả: “Thằng con của cha đó”. Liệu lời dạy của người cha có làm cho độc giả nhận ra sự thật trong tương quan với Cha trên trời và với anh chị em ḿnh không?

3) Bài học nơi cách xử sự của người cha. Có nhiều điều để học hỏi nơi người cha về cách giải quyết những vấn đề phức tạp và tế nhị  trong cuộc sống. Có thể nói, khởi đầu dụ ngôn, người cha có hai người con, nhưng trong thực tế lại không có đứa con nào cả. Một đứa th́ đi hoang, một đứa th́ sống ở nhà với cha nhưng lại sống như một người làm công chứ không phải là con. Làm thế nào để vừa tôn trọng tự do của đứa con muốn ra đi, vừa biết chỉ dạy cho đứa con ở lại về cách thức làm con? Bản văn mời gọi các bậc cha mẹ – cũng như những người có trách nhiệm trên người khác – biết áp dụng cách giáo dục của người cha: Dùng t́nh thương để cảm hoá và tôn trọng sự tự do để giáo dục sự tự do. Nhờ đó con người có khả năng lấy những quyết định đúng đắn cho ḿnh.

Cả ba bài học trên được trao vào tay người đọc là tất cả chúng ta. Câu chuyện vẫn chỉ là câu chuyện, dụ ngôn vẫn măi măi là dụ ngôn. Bản văn luôn là những gợi ư, những đề nghị chứ không trả lời thay cho chúng ta.

Kết luận

Tŕnh thuật mở đầu (Lc 15,1-3) và dụ ngôn người cha nhân hậu với hai người con (Lc 15,11-32) vẽ lên một bức tranh với nhiều màu sắc mạnh mẽ có khả năng dẫn người đọc đến suy tư và nhận ra chính ḿnh trong các nhân vật ấy.

Phần mở đầu (15,1-3) và phần dụ ngôn (15,11-32) soi sáng cho nhau và nối kết chặt chẽ với nhau. Đứa con hoang đàng sám hối trở về là h́nh ảnh của những người thu thuế và những người tội lỗi đến với Đức Giêsu và nghe Người giảng dạy. Cách xử sự của người con cả là h́nh ảnh của những người Pharisêu và các kinh sư. Họ tưởng ḿnh phụng thờ Thiên Chúa, nhưng khi chống đối và bách hại Đức Giêsu, họ đă lạc đường và không sống tư cách làm con Thiên Chúa nữa. Tất cả những t́nh tiết trong toàn bộ tŕnh thuật được gửi đến độc giả như một lời mời gọi độc giả đọc ra được ư nghĩa của câu chuyện.

Ước mong độc giả thưởng thức được những chi tiết độc đáo trong bản văn, với những nét đẹp, nét tương phản, nét châm biếm, cùng với những lời trách móc và sự hiểu lầm của các nhân vật… Nhờ việc sống với bản văn và suy niệm dụ ngôn, người đọc sẽ được biến đổi để dần dần sống trọn vẹn tư cách làm con và xây dựng t́nh anh em nhờ sự hối cải và trở về với T́nh Yêu đích thực của Cha trên trời.