Thông Đip S Sng Con Ngưi và huyn thoi con ngưi t to

(Tac Gia: Vũ Văn An)

Thông đip S Sng Con Ngưi dĩ nhiên nói đến vn đ đo đc truyn sinh. Nhưng bi cnh ca nó bao quát hơn nhiu khi nó vch trn th văn hóa “t to”, điu đưc mt kư gi đ cp đến trong tp chí America s tháng By, 2018.

Theo kư gi này, k nim 50 năm thông đip S Sng Con Ngưi là dp đ ta xem xét đon đưng chúng ta, trong tư cách giáo hi và xă hi, đă băng qua k t ngày công b nó. Tháng 7 năm 1968, con ngưi chưa đt chân lên mt trăng, nhưng “cuc chy đua không gian” đă khá rm r. Vic chn đoán ung thư ch mi đưc r tai vi nhng cung ging đy s st, nhưng các thuc chích mi và ci tiến đă xut hin đi vi các chng bi lit (polio), bnh đu mùa (measles) và bnh si (rubella), và ngưi ta có lư do đ lc quan tin rng thuc cha ung thư, và mi căn bnh ca con ngưi, cui cùng ch c̣n là vn đ thi gian mà thôi.

California, Walt Disney đă xây xong công viên gii trí mi năm 1955 và chính thc m ca đa đim th hai ti min trung Florida vào năm 1965. C hai công viên cui cùng tp chú vào đc tính Tomorrowland (Lănh Th Ngày Mai), da vào s tài tr tp đoàn ca đi công ty hóa nông (agrochemical) Mon-san-to khng l. Phn nh tinh thn lc quan ca thi đi, Disney ha hn “mt trin vng đi vào thế gii các ư nim kỳ diu, biu tưng cho các thành tu ca Con Ngưi... Ngày Mai cung ng nhng chân tri mi trong khoa hc, thám him và lư tưng. Thi Nguyên T, thách thc Ngoi Tng Không Gian và nim hy vng v mt thế gii hoà b́nh, thng nht”. Khi bưc vào “Căn Nhà Tương Lai” ca Tomorrowland, “du khách s d dàng hơn trong vic tưng tưng ḿnh đang cư ng trong mt thế gii như thế”.

S Sng Con Ngưi”, dĩ nhiên, tp chú đc bit vào vic “truyn sinh”. Ta đ ph ca nó là “V Vic Điu Ḥa Sinh Sn”, thông đip này tái khng đnh giáo hun lâu đi ca Giáo Hi Công Giáo chng li vic nga thai nhân to. Gây tranh căi nhiu hơn là s kin, khi công b thông đip này, Đc Giáo Hoàng Phaolô VI đă không chp nhn các kết lun ca đa s thành viên ca y Ban Giáo Hoàng v Kim Soát Sinh Đ, mt cơ chế bao gm không nhng các Hng Y và giám mc mà c các nhà thn hc và các giáo dân na, đưc thành lp chuyên đ xem xét vn đ này.

Thành viên ca y ban trên không phi là nhng ngưi duy nht nhn thy giáo hun ca “S Sng Con Ngưi” là đáng phn đi. Trong hàng ngũ giáo dân và c hàng giáo sĩ na, giáo hun chng nga thai nhân to b coi là đáng tra vn và bác b. S chia r đă bùng n và cho đến nay vn chưa đưc hàn gn. S bt đng ca các nhà thn hc, do Cha Charles Curran lănh đo, đă to ra nhiu đưng phân r, đến nay vn c̣n tn ti dưi nhiu h́nh thc. Nhân dp k nim năm th 40 ngày ban hành thông đip, Đc Hng Y James  Stafford, ngưi lúc đó là mt linh mc ca Tng Giáo Phn Baltimore, đă viết như sau: “trong hàng ngũ linh mc đang thi hành tha tác v, các chia r phát trin khp nơi, gia bn bè vi nhau, vô phương hàn gn. Và các vết thương này tiếp tc nh hưng ti toàn b Giáo Hi”.

Tuy nhiên, trong nn văn hóa rng ln hơn, ti Hoa Kỳ cũng như khp Âu Châu, mt cuc cách mng đă đưc khi đng. Đến năm 1968, “thuc viên nga thai” đưc tha nhn làm phương thế nga thai chưa đưc 10 năm, nhưng đưc hàng triu ph n s dng hàng ngày. Và xét trong nhiu phương din, thuc viên nga thai ch là bui khi đu ca “các tân biên cương” kim soát sinh sn.

Khi thut ng, nay nghe l tai, “các bé thơ ca nhà thiết kế” (designer babies ging như qun Jean ca nhà thiết kế- designer jeans) xut hin ln đu, nhiu ngưi tưng tưng k thut s giúp ta mc t́nh chn đưc các đc đim “đáng ưc mong” tương đi phù phiếm. Thí d như ai cũng có th có đưc nhng bé thơ mt xanh mũi lơ, hàm răng thng băng đu đn. Nhưng ngày nay, ư nim to ra các bé thơ hàng hiu như thế thm chí c̣n đi xa hơn nhiu. Nhng ngưi sp sa làm cha làm m đôi khi c̣n đi t́m nhng ngưi hiến tng trng hay tinh trùng nơi ḍng dơi “Ivy League” (Tháp Ngà, nghĩa là nhng ngưi xut thân t các đi hc danh tiếng min Đông Hoa Kỳ). Hin ngưi ta đang bàn lun vin tưng có th tn dit các khuyết tt như hi chng Down và điếc đc. Vi vic hoàn tt d án h gen ngưi (human genome) và vic gia tăng tính tinh vi và gim thiu chi phí ca các k thut x lư gen (gene-editing), th́ kh năng không nhng có đưc nhng v th nghim gen chính xác hơn mà c̣n sa đi sâu rng đưc h gen ngưi xem ra s là điu không tránh khi.

Thc thế, các kh th khó có th tưng tưng đưc vào năm 1968 nay đang là thc ti đi vi chúng ta. Mt s ngưi gi ư rng vi nhng chn la mi trong vic loi b các nét di truyn không ưa thích, các cha m đang phi đương đu vi áp lc xă hi buc phi thc hin các sa đi này. (Mt bc cha m có trách nhim có th đ cho mt đa con sinh ra vi vin nh bnh tim hay ung thư chăng? C̣n bnh điếc đc? Hoc hói đu?)

Không ngc nhiên chi khi rt nhiu ngưi đang t́m cách đ có đưc nhng nét ḿnh mun.

Huyn thoi Con Ngưi T To (Self-Made Man)

Điu đáng lưu ư là “S Sng Con Ngưi” đt vn đ truyn sinh vào mt bi cnh ln hơn chính nó. Ngay t đu (s 2), nó đă nhn mnh ti điu nó gi là s “phát trin đáng k”:

“S tiến b l lùng ca con ngưi trong vic thng tr t chc hp lư các sc mnh ca thiên nhiên đến đ h mưu toan m rng vic kim soát này ra mi khía cnh ca chính cuc sng ca h, thân xác h, tâm trí và xúc cm h, đi sng xă hi h, và thm chí c các đnh lut điu ḥa vic truyn sinh”.

Nói cách khác, không phi chúng ta t́m cách thiết kế con cái mà thiết kế c chính bn thân chúng ta na.

Lun đim ca “S Sng Con Ngưi” gi ư rng: không phi là chuyn t́nh c khi chúng ta ngày càng tưng ḿnh không phi “sinh ra” con cái mà là “to ra” chúng, nên chúng ta cũng ngày càng tiến đến ch coi vic t to ra ḿnh (self-making) như là điu kin không th không có (sine qua non) ca đi ngưi. Bn ngă đích thc ca tôi là bn ngă do tôi, và ch do tôi mà thôi, đă to ra. Chính cái tôi này sng mt cuc sng đáng sng và s hu phm giá. Đi vi mt nhà triết hc, h dám gi đây là homo se faciens (con ngưi t to ra ḿnh).

Mt s ngưi trong chúng ta có khuynh hưng ca ngi dch bn kinh tế ca vin kiến này. Trong nn kinh tế tư bn ca ta, mi ngưi đu hiu ngay ư nghĩa là ǵ khi nói mt ai đó là ngưi t to (self-made man): đó là ngưi mà thành công v kinh doanh không do điu ǵ khác hơn chính quyết tâm và chu khó làm vic ca h. Gn đây, cu Tng Thng Obama có thách thc cách nói này trong bài din văn tranh c năm 2012 ca ông: “nếu bn thành công, bn không ti đó do mt ḿnh bn. Mt ai đó đă đu tư vào cu vào đưng; nếu bn có đưc mt doanh thương, bn không xây lên nó”. Phn ng chng li câu nói đó khá gay gt, khi các đi th chính tr nm ly nó, coi nó như mt cuc tn công vào sáng kiến ca các ch nhân tiu thương. Hai tháng sau, Đi Hi Toàn Quc ca Đng Cng Ḥa tp trung các biến c ca ngày th hai vào ch đ “chúng ta xây lên nó”.

Nhng ngưi khác, ít lưu ư ti kinh doanh hay tài chánh, s hưng cái nh́n ca h vào vic xây dng chính cái tôi ca h mt cách siêu vit hơn. đây, các tiu s cá nhân thưng đt đnh ra các tiêu chun. Cuc đi nào đy nhng cuc du hành, đy nhng th nghim táo bo, thám him phi thưng, bt k là quanh co hay tuyt diu, là cuc đi đáng ca ngi. Ai trong chúng ta ít giu có hơn hoc b gii hn hơn trong cuc sng ch có th khát mong đưc sng “mt cách đi biu” theo gương nhng ngưi đàn ông và đàn bà vĩ đi ca thi đi.

Nhưng dù là trong kinh doanh hay trong t thut, quan đim ch yếu vn như nhau: bt c tôi là điu ǵ đáng k đu do tôi to ra. Và tôi càng t to ra ḿnh cách trn vn t s không, đi tôi càng chân thc và có ư nghĩa hơn. Câu truyn thành công v kinh tế s hp dn nht khi nó ch bt đu vi mt đng xu trong túi. Nói rng hơn, ngưi nào tiến ti cui đi ngưi mà t chn đưc đưng đi, ngưi nào đi du lch khp chn và tiến xa nht t bt c khi đu nào đu đă làm cho đi h thành thú v nht và đáng sng hơn c.

Làm thế nào “S Sng Con Ngưi” giúp chúng ta xem xét các quan nim trên mt cách có phê phán? Trưc hết, ta nên ghi nhn rng “S Sng Con Ngưi” cnh cáo chúng ta v mưu toan ca con ngưi hin đi mun “m rng vic kim soát này ra mi khía cnh ca chính cuc sng ca h”, nên chc chn nó không lên án hành đng và sáng kiến đúng nghĩa (per se) ca con ngưi. Ch La Tinh moderandis (sa đi, thay đi) dùng đon hai ca văn kin (đă trích dn trên đây) không mang âm hưng tiêu cc như ch thng tr trong tiếng Vit hay do-mi-na-tion trong tiếng Anh. Nhóm ch tiếp theo “t chc hp lư” hay hơn, phn nh mt cung ging trung lp hơn. đây, “S Sng Con Ngưi” ch có ư ghi nhn hin tưng ch không phê phán.

Ngoài ra, mt phn ng tương đương và trái ngưc hiếm khi nào có th gii quyết đưc mt vn đ trong lănh vc nhân sinh. Tra vn nn văn hóa homo se faciens và các h ly gây bi ri ca vic “t to” s không gii quyết đưc ǵ nếu nghiêng v cc kia và quá chú ư ti s bt lc hay vic tuân phc nói chung.

Điu trên đc bit đúng khi kinh nghim hin đi ca vic t to đă đưc các nhóm ngưi khác nhau sng cách khác nhau. Khi ta xem xét gánh nng lch s đt đ lên nhng con ngưi thuc mt phái tính hay ṇi ging đc thù hay mt tính năng đng xă hi nào khác, ta đu thy rng h́nh nh mnh m ca mt cá nhân t to, đi vi nhiu ngưi, là điu đơn gin không h có. Đi danh t ging đc dùng trong bài này là vic c t́nh; v́ chúng ta thưng dùng ch “man” (đàn ông) khi nói đến ngưi t to.

Do đó, ch thơ mng hóa kinh nghim b hành đng lên ḿnh hay t hành đng cho ḿnh s có nhng h lun rt khác nhau đi vi các cá nhân và các nhóm khác nhau. Đi vi mt s, h qu có th có hi. Dù sao, mt s ngưi biết rơ hơn ngưi khác rng ngay trong thi đi vinh danh vic t to, vn có th có vic các quyết đnh ca bn b dp b hay đánh ph đu đến chết yu. Ngay Hoa Kỳ, “đt ca cơ hi”, mt đa tr ln lên trong cnh nghèo s thy các kh th đưc giáo dc và có vic làm b gii hn mt cách đáng k. Mt thiếu n s nhn thy b gii hn nhiu trong các quyết đnh ca ḿnh, như các hàng tít khp nưc gn đây v s thnh hành ca xách nhiu t́nh dc nơi ch làm đă chng t. Mt thanh niên da đen s sm hc đưc rng cách anh b ngưi ta nh́n trong xă hi Hoa Kỳ to nên nhiu thách thc đáng k mà các đng bn da trng ca anh không gp phi.

To dng và th phưng

Vy th́, đâu là đáp ng đưc ta t́m kiếm? Xem ra đưng tiến lên phía trưc không nm ch ngoan ngoăn tuân theo nhưng đúng hơn mt điu phc tp hơn. Trong thế gii “Lănh Th Ngày Mai” (Tomorrowland), nghĩa là thế gii chúng ta hin đang sng, chúng ta đưc kêu gi thc hin công vic khó khăn, đôi khi nng n khó nhc nhưng hết sc phong phú ca điu đưc Tô-kin gi là “sub-creation” (ph to).

Chính Tô-kin cho rng th loi ca ông là mt trong nhng h́nh thc hư cu tinh ṛng nht v́ nó bao gm không phi ch to ra các nhân vt và ct truyn mà thiết kế c ngôn ng và đa dư na, nghĩa là “mt thế gii”. Dù thế, Tô-kin không coi công tŕnh ca ḿnh là sáng to nhưng đúng hơn là mt h́nh thc th phưng Đng vn sáng to và vn tiếp tc làm như thế. Theo ư hưng này, vin kiến ca Tô-kin tương hp vi vin kiến ca văn sĩ bn và đng nghip là Charles Williams, ngưi nói đến vic “ưa thích d kin [given] hơn”. Qua thut ng này, Williams mun hiu thu mi s sng nhân bn: không nhng các lúc hân hoan tưng tưng ra các tân thế gii mà c các lúc khác na. Tuy có thiên tài v văn chương đưc nhng ngưi như. Eliot và. Auden ca ngi, ông tng đă phi thôi hc đi hc v́ thiếu ngân khon.

Trong nhng khonh khc như thế, trong đó các kế hoch b đo ln và ni tht vng tht năo n đng đót, thut ng ca Williams cho ta thy phía bên kia ca “ph to”. “Ưa thích d kin hơn” nghĩa là chp nhn s kin này: vic ph to ca ta luôn xy ra trong cái nôi ca s sáng to đă có trưc và c̣n đang tiếp din. Công tŕnh ca ta không phi là vic thng tr hay làm bo chúa, không phi là chuyn to ra ex nihilo (t hư), nhưng là chuyn yêu thương điu đă đưc ban cho và t́m cách to khuôn cho nó mt cách đp đ.

Dĩ nhiên, điu trên không có nghĩa phi chp nhn mi s như chúng ta thy. Là nhng ngưi ph to, th phưng trong khi làm vic, chúng ta thưng đưc kêu gi cng tác trong vic thúc đy đ hoàn cnh hưng ti nhng ǵ tt và đp. Nhưng chúng ta đưc kêu gi làm vic đó ch không làm vic khác. Các gii hn, các thc ti khó khăn, cũng có th là mt phn ca chính vic to ra công tŕnh ph to đc thù ca riêng ta.

Nếu ta có th kết hp cách nào đó gia ư nim “ph to” ca Tô-kin vi ư nim “ưa thích d kin hơn” ca Williams, ta s có đưc mt gii thích sâu sc và đem li s sng v ngh thut, ngh thut nhân sinh. Mt văn sĩ ni tiếng khác cho chúng ta mt bc tranh đy ư nghĩa v điu này: Thánh Augustinô.

Các s tht cũ và mi

Thánh Augustinô thành Hippo có thiên tài v ch nghĩa. Chc chn ngài biết cách cung hiến cho các đc gi ca ngài c mt thế gii đưc xây dng bi k năng tu t. Tác gi bài này cho rng trong cun T Thú ca Thánh Augustinô, khonh khc quan trng nht không hn là cuc tr li Kitô giáo thi danh ca ngài mà là câu truyn th kiến mà măi sau này ngài chia s vi m là N Thánh Monica. Bà là mt biu tưng và hin thân ca mt cm thc sâu xa cho thy Augustinô không t to ra ḿnh. Ngài minh xác: các li cu nguyn ca bà cho ngài đi trưc vic ngài tr li t rt lâu. Trưc khi bà qua đi không lâu, m và con trai, nay hp nht trong đc tin, cùng nhau tri nghim khonh khc kỳ l và tuyt vi y.

 

Hai m con say sưa tho lun v mi s tt lành, bt đu là nhng khoan khoái ca năm giác quan và “trèo qua chúng”, tng bưc tng bưc, cho ti lúc ti đưc vic chiêm ngưng s sng đi đi. Thánh Augustinô nói “và trong khi chúng tôi nói chuyn và th hn hn v́ nó, chúng tôi đng đến nó mt chút bng mt khonh khc hoàn toàn tp trung ca tâm hn”.

Nhưng điu ǵ đă xy ra trong khonh khc y? Thánh Augustinô và Thánh Monica thy ǵ? Ngay sau đó, ngài cho các đc gi ca ngài hay:

Ưc chi ai cũng nên im lng trưc s n ào ca xác tht. Ưc chi các h́nh nh ca trái đt, bin khơi và không trung đu im lng. Ưc chi các tng tri đu im lng, Ưc chi linh hn cũng tr nên im lng và thng vưt nó bng cách không nghĩ đến ḿnh, Ưc chi mi gic mơ và th kiến h́nh nh đu im lng, mi ming lưi mi du ch, và bt c điu ǵ chu thay đi, Ưc chi tt c nhng điu này tr nên im lng đi vi mt ai đó, v́ nếu ai nghe thy chúng, chúng thy đu nói nhng điu này: “chúng tôi không t to ra ḿnh nhưng Đng đang hin hu đi đi đă to ra chúng tôi – tt c nhng điu đă nói nay thy đu nên im lng”.

Đi vi Thánh Augustinô, có mt s tht sâu sc mà ch có nhng ngưi chu khó lng nghe mi nghe thy. T năm 1968 đến nay, và trong khi chúng ta vào sâu hơn Lănh Th Ngày Mai, bt k ta xem xét con cái ta hay chính ta, điu tt đp nht đi vi chúng ta là khi c chúng ta na s t́m ra ging nói ca ḿnh và hc cách nói tht bo dn. Và chúng ta nói bo dn nht khi, dưi li l ca chúng ta, là li qu quyết: “chúng ta không t to ra ḿnh”.